Kişisel Gelişim Rehberi | Pekiştirmenin Rolü

Pekiştirmenin Rolü

Kişisel Gelişim Rehberi

Eleştirmenin can acıtan saldırılarının nasıl olup da pekiştirici rol oynadığını görmek için, önce pekişmenin sizin davranış ve düşünme tarzınızı nasıl biçimlendirdiğini incelemek gerekir.
Belli bir davranışın ardından ödüllendirici bir olay meydana ge­lirse, olumlu pekişme gerçekleşir ve o davranışın ileride yinelenmesi olasılığı artar. Çimleri biçtiğinizde eşiniz sizi kucaklayarak teşekkür ederse, sizin bu konudaki katkılarınızı olumlu yönde pekiştirmiş olur. Yazdığınız okunaklı ve düzenli rapor müdürünce övülürse, rapor yazma davranışınız olumlu yönde pekişir. Sıcak bir sevgi belirtisi ya da övgü öyle güçlü ödüllerdir ki, bahçe işlerine yardım ve rapor hazırlama davranışlarınızı gelecekte de sürdürürsünüz.

Fiziksel davranışlarda olduğu gibi, bilişsel davranış sıklığı da olumlu pekiştirme ile arttırılabilir. Belli bir cinsel fantaziden sonra uyarıldıysanız, aynı fantaziyi yineleme olasılığınız oldukça fazla­dır. Başkalarını eleştirel biçimde düşünmek değerlilik duygunuzu arttırıyorsa, pekişebilir. Size heyecan ve umut veriyorsa, yakında çıkacağınız tatili düşlemeyi sürdürürsünüz. Başarılarınız ve hedef­lerinize ulaşmanız nedeniyle değerlilik duygunuzun artması, sizi yeniden onlara yönlendirir. Sevmediğiniz birinin şanssızlıklan sizde hoşnutluk ve öcünüzün alınmış olduğu duygulan uyandırırsa, aklınız konuya takılı kalabilir.

Olumsuz pekişme ise ancak fiziksel ve ruhsal acı içinde kal­dığınızda gerçekleşir. Acıyı durdurabilen her davranış pekişir ve bu yüzden, gelecekte benzer acıları duyduğunuzda aynı davranış yinelenir. Örneğin, öğrenciler yılsonu sınavlarına hazırlanırken en sıkıcı, anlamsız etkinlikleri bile kaçınılmaz derecede ilginç bulurlar.

Bir şeyler karalamak, kağıt sepetine basket atmak gibi eylemler pe­kişir, çünkü onları, stres yaratan ders çalışma işinden kurtarmaktadır. Genel kural olarak kaygı ve stresi azaltan her öğe pekişecektir. Bir öfke patlamasının ardından, gerilimin ansızın düşmesi öfke­lenmeyi pekiştirir. Gerilim ve kaygıda azalmaya yol açtıkları için televizyon izleme, yemek yeme, sıcak banyo yapma, pineklemek, hobilerle uğraşma ya da spor yapma gibi eylemler pekişir. Kendi hatalarınızdan dolayı başkalarını suçlamak endişelerinizi giderir ve sıklıkla terkrarlanan bir davaranış haline gelir. Maço davranışlar kimi erkeklerin sosyal kaygılarını hafifletir. Kaygıdaki bu azalma öyle ödüllendirici olur ki, maço tavırları üzerlerine giydikleri koruyucu kalkana dönüşür ve bir daha da üstlerinden çıkaramazlar.

Olumlu pekiştirme gibi, olumsuz pekiştirme de düşünme biçimi­nizi etkiler. Kaygı, suçluluk, umutsuzluk yetersizlik gibi duyguları hafifleten her düşünce pekişir. Yargılayan ve sürekli kusur bulan bir kayınpederiniz olduğunu varsayalım. Onu her ziyaretiniz kaygılan­manıza yol açıyor olsun. Bir gün yine onu ziyarete giderken, yolda kendisinin ne kadar geri kafalı olduğu, düşüncelerinin çoğunun gerçek dışı kaldığı, kendine karşı çıkıldığında nasıl zorba kesildiği aklınıza geldi diyelim. Birden öfkeniz kaygınızı bastırır ve tuhaf “lir biçimde rahatlarsınız. Eleştirel düşünceleriniz azalan kaygınız nedeniyle pekiştiğinden, sonraki ziyaretlerinizde bu yaşlı adama Karşı giderek artan yargılayıcı bir tavır takınırsınız.

İşinde yaptığı hatalar yüzünden kaygı duyan biri, işi “salaklara iöre bir iş” ve müdürünü de “dırdırcı, takıntılının biri” diye aşağı­lığında kaygısının azaldığını görebilir. Bu durumda, kaygı arttığı zaman akla hemen aşağılayıcı düşünceler gelecektir. Umutsuzluk duyguları kimi zaman romantik fanteziler, büyük başarı hayalleri, Kaçış düşleri, kurtarma ya da basit sorun çözme düşünceleri ile hafifletilebilir. Umutsuzluğu azaltan düşünce, büyük olasılıkla her umutsuzluk olayında anımsanacak ve kullanılacaktır.

Yas tutma süreci olumsuz pekiştirmenin gücüne klasik bir inektir. İnsanların yitirdikleri kişi ya da nesneyle ilgili acı veren anıları kazıyıp derinlerden çıkarmalarının nedeni nedir? Artık geri gelmeyecek o güzel günleri düşünüp durmak neye yarar? Gariptir ki, kayıp hakkındaki bu takıntı duaımu acıyı azaltma gücüne sahiptir. Bir kaybın bilincine varmak, yüksek düzeyde fiziksel ve duygusal acı verir. Çaresizlik ve umutsuzluk artarak doruk noktasına çıkar ve anık boşaltılması gerekir. Yitirilen kişi ya da nesnenin belli anıları

ve imgeleri bu gerilimin gözyaşları halinde boşaltılmasına yardımcı olur. Sonra da kısa süren bir çeşit duyarsızlık süresi yaşanır. Yas sürecinde tekrarlanan anımsamalar gerilimi azalttıkları birkaç dakika için de olsa, göreceli bir huzura yol açtıkları için pekişirler.

Özetle söylersek, olumsuz pekiştirme bir sorun çözme sürecidir. Acı çekiyorsunuz ve kendinizi daha iyi hissetmek istiyorsunuz. Uyuşturucu görevi görecek bir düşünce ya da eylem ararsınız. Bu sırada acınızı azaltmaya yarayan bir düşünce ya da davranış bu­lursanız onu hemen, belki bir soruna başarılı bir çözüm olur diye, dosyaya koyarsınız. Sorun yinelendiğinde yeniden bu ispatlanmış “sorunla baş etme” stratejisine dönersiniz.

Değişken oranlı pekiştirme kalıplan. Buraya kadar sürekli pekiştirme kalıpları tartışıldı. Sürekli pekiştirme, belli bir düşünce ya da davranışın her zaman pekiştirilmesidir. O davranışı her yaptı­ğınızda zevk alır ya da rahatlarsınız. Sürekli pekiştirme kalıplarının önemli bir özelliği, pekiştirilmesine son verilen düşünce ve dav­ranıştan hemen vazgeçilmesidir. Daha önce pekişen bir düşünce ve davranış için ödüllendirilmeniz sona erdiğinde, o düşünce ve davranıştan vazgeçersiniz.

Değişken oranlı pekiştirme kalıplarında ise durum çok farklıdır. Burada pekiştirme sürekli değildir. Bir davranışı beş kez yinele­dikten sonra ödüllendirilir, sonra 20, ardından 43 ve sonra da 12 yinelemeden sonra ödüllenirsiniz. Ödüllenme zamanı öngörülemez. Kimi zaman ödüllendirilmek için bir davranışı yüz, hatta binlerce kez yinelemeniz gerekir. Ödüllendirilme zamanının öngörülemez olması nedeniyle daha önceden pekiştirilmiş bir davranışı, pekiş­tirme olmadığı halde durduramaz, uzun süre yineler durursunuz. O davranıştan vazgeçmek çok uzun zaman alır.

Kollu kumar makineleri bu sisteme göre işler. Bu nedenle in­sanlar makinelere bağımlı duruma gelir ve yorgun düşene dek oynamayı sürdürürler. Büyük ikramiye kimi zaman bir jetonla, kimi zaman da yüzlerce jeton atıldıktan sonra kazanılır. Pekiştirme, bir jetonluk oyunların herhangi birinde gerçekleşebileceği için, oyun­cular defalarca oynamadan makineyi terk etmezler.

Aşağıda değişken oranlı pekiştirme kalıbının düşüncelerinizi ne denli güçlü biçimde etkileyebileceğine iki örnek verilmiştir.

1. Endişe, kaygıyı azaltmada etkili olan bir çözüme yol açıyorsa, obsesif (takıntılı) endişeler ara sıra pekiştirilir. Bu, yılda bir iki kez, hatta ömür boyunca iki üç kez olabilir. Ancak, endişeli kişi arada

takılı kalır, makineye jeton üstüne jeton atan oyuncu gibi endişeden endişeye koşar. Ya bu kez ya bir sonrakinde sonuç almayı umar.

2. Utanca neden olan bir sosyal alışverişi tekrar tekrar akla ge­tirmek, bir anda her şeyi farklı göreceğiniz, o kadar da reddedilme- diğinizi, o kadar da yetersiz olmadığınızı duyumsadığınız o harika dakikalarla pekişir. Durumu kurtaran bir şeyler söylediğinizi ya da optiğinizi anımsarsınız. Utancınız silinir, yeniden kendinizi kabul rttiğinizi hissedersiniz. Ne yazık ki, bu obsesif sahneyi yeniden ya­ndığınız her seferde böyle bir rahatlama sağlanmaz. Genellikle acı ;eker, saatlerce sizi utandıran beraberlik sahnesinin zihinsel video -aydını yeniden yaşar, bir kez daha kendinizi yeterli hissedebilmek ;ın makineye jeton atmayı sürdürürsünüz.

VN:F [1.9.22_1171]
oy: 0.0/5 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)